จากร่องน้ำสบปืนสู่แม่น้ำน่าน รวมพลังภาคีเครือข่าย

กิจกรรมในเมื่อวันที่ 25 เมษายน 2569 ณ บ้านสบปืน อ.เฉลิมพระเกียรติ จ.น่าน กับกิจกรรม “สร้างฝายต้นน้ำลำธารตรมแนวพระราชดำริ เพื่อการฟื้นฟูนิเวศลุ่มน้ำอย่างยั่งยืน” ร่วมทำฝายที่แปลงเยาวชน ฟื้นฟูลุ่มน้ำแขนงห้วยหยวก ร่วมกับทีมแกนนำจาก 15 อำเภอในจ.น่าน ซึ่งมีนายอำเภอ กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน กว่า 60 คน

ภาคีเครือข่ายที่เข้าร่วมนับเป็น 5 ภาคีสำคัญ ได้แก่ ทีมข้าราชการ หย่วยงานท้องถิ่น จาก 15 อำเภอ จ.น่าน ทีมภาควิชาการ สถาบันการศึกษา ทีมภาคประชาชน กลุ่มแกนนำชุมชน เยาวชน อาสาสมัคร ทีมภาคเอกชน มูลนิธิ และทีมสื่อสารมวลชน 

เริ่มต้นด้วยการบรรยายของ อ.คณิต ธนูธรรมเจริญ "องค์ประกอบ 3 ส่วนของระบบนิเวศลุ่มน้ำ" ให้กับคณะหน่วยงานของอำเภอ

“ระบบนิเวศลุ่มน้ำ มีองค์ประกอบ 3 ส่วน ซึ่งต้องประกอบไปด้วยด้านกายภาพ ความลาดชัน ดิน ปริมาณน้ำ ด้านชีวิภาพ พืชพันธุ์ต้นไม้ ความหลากหลายทางชีวภาพ และด้านสังคม เศรษฐกิจ การตั้งถิ่นฐาน วิถีชีวิต ความเป็นอยู่ การใช้สอยในพื้นที่นั้นๆ ที่พระองค์ท่านพระราชทานแนวทางในการจัดการพื้นที่ลุ่มน้ำ โดยภาพสรุปก็คือ ต้องจัดการพื้นที่ต้นทางเป็นป่าไม้ ปลายทางเป็นประมง ระหว่างทางเป็นการเกษตรกรรม 

ส่วนทางการจัดการป่า ก็มีทฤษฎีป่าเปียก การปลูกป่าโดยไม่ต้องปลูก แต่ที่สำคัญที่พระองค์เน้นย้ำก็คือการปลูกป่าในใจคน

การจะประสบความสำเร็จได้ต้องเข้าใจภูมิประเทศ ภูมิสังคมของตัวเอง เข้าใจตัวเองก่อน เราอยู่ในพื้นที่ลุ่มน้ำ ดังนั้นชีวิตกับพื้นที่ลุ่มน้ำมันสัมพันธ์กัน ถ้าคุณจะเอาแต่ชีวิตของคุณ ไม่เอาลุ่มน้ำ ทิ้งลุ่มน้ำไป แล้ววันหนึ่งก็จะไม่มีน้ำใช้” อ.คณิต กล่าว

“ในหลวงร.10 ท่านพระราชทานคำว่าอารยะ อารยะคือความเจริญ ซึ่งต้องเจริญทุกมิติ และมิติที่ยิ่งใหญ่มากคือฐานทุนที่เรามีอยู่แล้ว คือ ดิน น้ำ ป่า และคน ซึ่งคน ไม่ว่าจะเป็นในชุมชนเองที่เป็นหัวใจสำคัญ เพราะเราพบว่าถ้าคนในชุมชนไม่ขับเคลื่อน เราก็จะไปต่อไม่ได้ และคนที่เป็นภาคีเครือข่าย เราพบเจอว่าคือทางออกจริงๆ คือชุมชน เพราะชุมชนอยู่รอดในทุกช่วงวิกฤตที่ผ่านมา” คุณพรรณราย พหลโยธิน บอกเล่าองค์ประกอบของการขับเคลื่อนชุมชนอารยะ

“เราเริ่มต้นจากถามชุมชนก่อน” แม่กุล ปัญญาวงศ์ จากศูนย์เรียนรู้กสิกรรมธรรมชาติชุมชนต้นน้ำน่าน “สอบถามชุมชนว่าชุมชนที่เขาอยากเห็นในอนาคตคืออะไร และนำข้อมูลเก่ามาย้อนทวนว่าเกิดอะไรขึ้นบ้าง เพื่อเราจะไม่ไปในทางทางที่เราทำแล้วไม่เกิดผล”

จากนั้นทั้งหมดได้แบ่งคน แบ่งงาน เพื่อไปทำฝายต้นน้ำลำธารด้วยกัน โดยแบ่งออกเป็นชุดตามจุดที่กำหนดไว้ และทำทั้งฝายไม้แถวเดียว และฝายไม้แกนดิน และเมื่อจบกิจกกรรมทีมงานได้เข้าร่วมสรุปการเรียนรู้ร่วมกัน 

“ที่บ้านผมมีหิน ผมก็สงสัยว่าจะใช้ได้ไหม พอมาเรียนรู้ที่นี่ก็รู็แล้วว่าของที่บ้านก็ใช้ได้” บอล เยาวชนขุนสถาน จ.น่าน

“ทุกคนเหมือนเป็นร่างกายเดียวกัน ช่วยกันทำ เราเห็นความสามัคคีกัน ที่บ้านสบปืนมีห้าจอมยุทธ์ ต่อไปที่ห้วยขม ก็อาจจะมีเจ็ดจอสยุทธ์ก็เป็นได้” กิล แกนนำรุ่นใหม่บ้านห้วยขม จ.เชียงราย

“ขอบคุณที่ทุกคนมาช่วยแปลงหนูค่ะ ในสามวันนี้ได้ความรู้เยอะมากๆ จะเอาทุกอย่างกลับไปใช้ค่ะ” นุ่น เยาวชนบ้านสบปืน จ.น่าน

“ก็ได้มาเรียนรู้การทำฝายในหลายๆ แบบ ซึ่งผมเป็นอาสาก็ไปหลายที่ จะนำความรู้ที่ได้ไปบอกต่อ สอนต่อเพื่อให้เป็นโยชน์ในพื้นที่อื่นๆ ต่อไปครับ” โอ อาสาสมัครพึ่งตนเพื่อชาติ

“เห็นเด็กๆ เห็นเยาวชนมาเรียนรู้ด้วยกันก็ดีใจ ไม่ค่อยเห็นเด็กๆ รุ่นนี้มาสนใจมากนัก ขอบคุณที่ให้ได้มาจัดการเรียนรู้กัน” ศิรินทิพย์ ผาเจริญ ทีมครูฝาย จ.เชียงใหม่

“ฝายที่อาจารย์บอกมาดีที่สุด จะไปทำนั้น มันไม่ใหญ่ ไม่น้อย ไม่สูง ไม่ต่ำ ละก็มาช่วยกันทำ สามัคคีกัน ถ้าทำหลายคน ก็จะดี” พ่อสมบูรณ์ ทีมห้าจอมยุทธบ้านสบปืน

“บางสิ่งบางอย่างที่มันผ่านมา ผ่านไป มันเป็นปัญหาอุปสรรคอยู่บ้าง แต่ถ้าเราเข้าใจมันอย่างถ่องแท้ เราก็จะสงบและร่มเย็น เราก็จะมุ่งมั่นทำ เราไม่รู้ว่าจะประสบสำเร็จเมื่อไหร่ แต่ถ้าเราไม่เริ่มทำตั้งแต่วันนี้ เราก็จะไม่เห็นเลยว่าความสำเร็จจะเกิดยังไง

ถ้ามันเหนื่อยให้คิดถึงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ร.9 พระองค์ท่านทุ่มเททำอะไรหลายอย่างเพื่อปวงชนชาวไทย แล้วเราเป็นปวงชนชาวไทยที่มันมีพลัง มันมีอะไรที่จะทำได้ ผมคิดว่ามันเป็นประโยชน์กับชีวิตเรา มันเป็นประโยชน์ในการที่จะทำบุญร่วมกัน ที่จะทำให้ประเทศไทยเจริญรุ่งเรืองเป็นอารยเกษตรได้” อ.คณิต กล่าว

ฝายต้นน้ำลำธาร ณ หุบบ้านสบปืนได้ตั้งขึ้นแล้ว ยังมีร่องน้ำอีกหลายจุดที่จะต้องดำเนินการต่อ หวังว่าฝายไม้นี้ จะถูกส่งต่อเหมือนดังแสงเทียนไข ค่อยๆ จุด ขยายแสงออกไป ให้สว่างไสวทั้งลุ่มน้ำสบปืน และจ.น่าน

ห้องเรียนฝายต้นน้ำลำธารตามแนวพระราชดำริ บ้านสบปืน จ.น่าน จะจัดทำเป็นชุดสื่อองค์ความรู้เพื่อเผยแพร่ต่อไป